EMAMAKI: 70
SIKHATSI: 2 EMA-AWA
LIBANGA 12
LIPHEPHA LEKUCALA (P1)
TICONDZISO
Labahlolwako aba fundzisise kahle imiyalo ngembi kwekutsi baphendvule imibuto.
Leliphepha lehlukaniswe tigaba letintsatfu:
SIGABA: Luhlelo nelulwimi
Cala leso naleso sigaba ekhasini lelisha uphindze udvwebele ekugcineni kwaleso sigaba.
Shiya umugca emkhatsini wetimphendvulo takho.
Caphelisisa sipelingi/lupelomagama nendlela lewakha ngayo imisho.
UMBUTO 1
Fundzisisa letheksthi bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Ekuhambeni Lushawulo, akatange akhohlwe ngulentfombatanyana yakaMagagula. Abetsi njalo naketfuke wavela ngasekhaya etame kutsi noma kanjani ayibone atewuvusetela emagama akhe. Phela imbita ivutfwa ngekukhwetelwa. Uma ehluleke kuyibona abebhala incwadzi ayinike bodzadzewabo kutsi bamnikele Sibolile. Sibolile lona bese bambonile labanye bodzadzewabo kwekutsi ukhulunyiswa nguLushawulo. Empeleni bodzadzewabo bakuletinye tindlu bebahlekisa ngayo lendzaba yakhe. Ingani phela kuhlekwa kutsi usonywa lijaha lakandlungaye emtini wemavila. Bebamangala kutsi lona lelijaha lisitsatsaphi sibindzi sekusukela intfombi yemphakatsi litalwa kandlunganye nje.
Usho kulala ebaleni, wena awusho yona indlala lengambulala. Phela lapho ubona ngisho wendlula ngendlela kwekutsi indlala yintfo yakhona. Akusiyo indlala, iyanuka. Sengiyabona nje uphuma ekhaya lelesutsako uyotitsi dlwa edladleni. Naloku batsi lutsandvo aluboni nje kodvwa ngeke.'
Asati, batsi lidliwa yinhlitiyo.'
Ucinisile dzadze, buka ngobe Sibolile vele akatsandzi nani nje kuva umuntfu akhuluma ngandlunganye. Noma angaphumiseli kodvwa uyambona kutsi ayimphatsi kahle lendzaba.'
Akunandzaba, akahambe utasipha inyama yehhontji ngobe tinkhu ...' 'Hheyi, khulumela phasi, nangu eta ngalapha. Ungambuki utakuze abone kutsi sikhuluma ngaye,' kusho lenye yalamantfombatane ngekwetfuka ngobe abengaboni kantsi nangu naye Sibolile atawuchamuka ahambe akha ligusha kuleyo nsimu. Phela akekho labengamesabi Sibolile ngenca yelulaka labenalo. Indlela labebhodla ngayo ngisho umuntfu lomdvuna abengamesabi futsi angakhatsali kutsi unganani. Unina yena abesafa kulamula sebalwa nalabodzadzewabo labamelamako. Abenelulaka nje kantsi futsi kukhona nebuvila benkhani. Nase kumsukile abengafuni ngisho inkhukhu ijube embikwakhe. Timphungane nato tatisindza ngako kutindizela. Bokati netinja bekukhala kukhalile.
Asati, nakamkhoti kuyakuba kuphela nje.' Lawa ngemavi labevamise kukhulunywa ngunina waSibolile uma ambona ajinjibele angasafuni ngisho nekugeza titja leti. Kantsi umuntfu lomdzala akati kutsi ukhuluma kanjena Sibolile sewuncumeni enhlitiyweni yakhe. Phela abesatitjele kutsi Lushawulo nakefika, sewufuna kusale ajuba lendzaba yabo. Nembala kwaba njalo.
Mzukwana eva letindzaba letimnandzi kangaka Lushawulo akabonanga alale ngenca yenjabulo. Akuvumanga kutsi abindze nalendzaba angabahlebeli bodzadzewabo ngobe phela bebamvimbisa. Ngalobo busuku kwaze kwasa angakalali acabanga latakwenta macondzana naSibolile. Ingani phela abesajake kutsi asale abuya atewubasela unina umlilo avuse nemuti wakubo lowawufana netindzala. Tinkhomo temalobolo abevele asebentela tona. Ngako-ke akubanga lukhuni nasaganiwe, wavele wenta emalungiselelo ekutsi asale amtsatsa Sibolile.
Unina waSibolile wase umshayile umoya wekutsi Sibolile sewubonakele emahlandla lamanyentana akhuluma naLushawulo. Lendzaba ayimphatsanga kahle lomuntfu lomdzala. Wetama naye kutsi ayihlolise indvodzakati yakhe ngalendzaba nangengoti labelengela kuyo. Nome abebona kutsi kulukhuni, kepha watinika sikhatsi nalomntfwanakhe kute abe nanembeza lokhululekile.
Sibolile mntfwanami, ngicela ungikhiphele sonkhe sifuba sakho, ungesabi lutfo kungitjela loko lengikubuta kona ngobe kuwe ngingiko konkhe.' Etfuke Sibolile nakeva unina akhuluma kanjena angati kutsi ngabe ukususelaphi.
Make angikuva kahle kutsi ucondzeni nawusho njalo. Ngicela umane ungikhanyisele kancane kumbe ngitawutfuke ngiva bese ngiyakuphendvula.'
Cha, mntfwanami, kunendzaba lengiphetse kabi sibili ngawe. Sengiyive emahlandla aze abe matsi.' Asho aphakamisa iminwe lemitsatfu. 'Futsi ngiva ngebantfu labehlukene. Ungive kahle Sibolile, angisho kuva bantfu batikhulumela, kodvwa ngisho labangicondza ngco ngalendzaba.' Ayibuke etinhlavini temehlo intfombi yakhe kube sengatsi kukhona lafuna kukufundza kulawo mehlo labesahlengetela tinyembeti. Abuye achubeke noko ngobe naSibolile abesolo alalele kutsi unina uta natiphi tindzaba.
Chaza lemisho nemabintana lalandzelako:
Kutalwa kandlunganye
Endzaweni yeligama lelidvwetjelwe, faka lelinye lelichaza ngalokuvakala kahle kutsi nkhulumoni lekhulunywa nguLushawulo.
Base bambonile Sibolile kutsi ukhulunyiswa nguLushawulo.
Uma ufundza letheksthi, utfola kutsi yini injongo yemfana uma asoma intfombi?
Ucabanga kutsi yini leyabangela Sibolile kutsi atsi akamuva kahle unina?
Kunetinongo tenkhulumo letimbili kulenkhulumo lelandzelako, tibhale kutsi ngutiphi 'Asati, batsi lidliwa yinhlitiyo.'
Ngekwakho kubona Sibolile ngabe utawulotjolwa ngetinkhomo yini nobe ngemali? Sekela imphendvulo yakho ngekucaphuna etheksthini.
Lamantfombatane acoca akuphi nendzawo? Sekela ngemusho losendzabeni.
Umona usuka esweni. Sekela lesaga ngekucaphuna endzabeni.
Dora utinika sikhatsi sekutsi anakekele mbamba njengobe atfwele bantfwana labancane, munye loneminyaka lemitsatfu, lohleti embili nalona loneminyaka lesihlanu, lohleti emuva. Labanye bafundzi kubacondzile kuhamba libanga lelingemakhilomitha lalishumi kuya nekubuya esikolweni. Ligama lesikolo sabo semabanga laphasi yiRooipoort.
Dora utfwala bantfwana labasiphohlongo ngelilanga abayisa abuye abalandze esikolweni. Yena unebantfwana labatsatfu kantsi futsi akasebenti.
Dora uneminyaka lengemashumi lamabili nakutsatfu. Wayekela sikolo emva kwekucedza libanga lesitfupha ngenca yekutsi kabo likati lilala etiko. Yena ufisile kutsi bantfwana bakhe bafundze, nanobe yena angakafundzi kuyaphi.
Dora uhlala endlini yasemayini lenemakamelo lamatsatfu kuphela. Kulendlu kuhlala bantfu labadzala labasitfupha kanye nebantfwana labalishumi nesitfupha. Kulendlu gezi kute kanye nendlu yangasese kute, batitfumela esikhotseni.
Kutsiwa tinyawo tetfu kumele tigcwale lutfuli, asati kutsi sitalibhekisaphi njengobe sonkhe satalelwa lapha,' kwasho make waDora ngekudvumala lokukhulu.
Mine make liphupho lami kutsi bantfwana bacedze sikolo, ngifuna kubona bodokotela, bothishela, bameli nabomeninjeni. Mine ngehluleka kucedza sikolo ngobe batali bami beswela imali.'
Kubangelwa yini kutsi Dora agcoke imphahla lekhanyako njengobe ahambisa bantfwana esikolweni?
Uma ubuka indlela lagcoke ngayo lomntfwana logibele embili kuyacaca kutsi uyeswela. Sekela lombono.
Uma ubuka lendzawo labahamba kuyo boDora ngabe iphephe kangakanani?
Kusho kutsini loku: 'Tinyawo atigcwale lutfuli?'
Ucabanga kutsi ashiwo ngubani lamavi: 'Tinyawo atigcwale lutfuli?'
Lomgwaco labahamba kuwo boDora uphephe kanganani kuloluhlobo lwekutfutsa?
Lusito luni loludzingwa nguDora nalabantfwana?
Nguliphi litiko lahulumende lekumele lisite kulesimo saDora nalabantfwana?
Lusito luni lolufanele lutfolwe ngumndeni waDora?
Nguliphi litiko lahulumende lekumele lisite kulomndeni waDora?
Bhala ingoti lengabangwa kutitfumela esikhotseni kunekutitfumela endlini yangasese?
SAMBA SIGABA A:
UMBUTO 2
Tinhlupheko tiphelile nyalo Hluphi. Sesitawungena kulelinye libanga lemphilo. Kimi kutawutsiwa 'babe' kuwe kutsiwe 'make'. Kusho Dan, akhuluma ngemshado wabo losusalelwe ngemalanga lambalwa.'
Ase uhlale phasi ngikutekele ngeluhlelo lonkhe lwemshado. Kutawube kuhlatjwe tinkhomo letine. Inyama itawube iyinyenti kakhulu. Kutawube kutidvuli tebasali sibili. Umfundisi lotasihlanganisa sewutfolakele. Labo labatawusimisa basihlanu ngalapha nangale. Tingubo letitawube tigcokiwe tilungisiwe. Emasudu alabo labatawube bemise wena inyonikayiphumuli, amhlophe. Nasebantjintja batawufaka indlivaliwe, emasudu lamnyama. Labo labatawumisa mine nabo batawucala ngalokumhlophe, bagcine ngalokumnyama.'
Ngemuva kwemshado sitawuhamba siyohlala enkhangala, sisuke lapha ehlanzeni. Kutawuba kuhle kutsi sihlale edvutane nemsebenti.' Kusho Dan.
Kumakhata kakhulu ebusika. Sitfwatfwatfwa silala kusukela ntsambama kuze kube ngakusasa emini. Nasewuhleti sikhatsi lesidze kubalula kutsi wetayele. Ugcina sewuphila njengebantfu bakhona kuleyo ndzawo.'
Sengatsi ngiyabona nje sesihlala enkhangala kulamakhata.'
Batsite basakhuluma kukuhle, kwangena Sikhuni umngani waDan. Watsi kube abone kutsi kuyacocwa wangena ekamelweni watichubekela nemsebenti wakhe. Emva kwekucoca sikhatsi lesidze wavalelisa Sikhuni, Dan wangena endlini wayawukhuluma naHluphekile.
Kuchubeka kahle kakhulu sitsandvwa. Lokungiphetse kabi nje kutsi ngihlushwa luvalo lengingati kutsi lwani.' Kusho Hluphekile.
Kumele lukuhluphe luvalo.' Lomsebenti lesibukene nawo mkhulu ngendlela lemangalisako. Akusilula kubukana nemsebenti lonje ungabi nalo luvalo.
Dan, utangicolela nangabe kusho kutsi sengikhuluma lokungangifaneli. Kodvwa kuye kube kuhle kutsi ukuvete lokusenhlitiyweni yakho kuvakale. Angimtsandzi lomngani wakho Sikhuni. Umoya wami awumemukeli, angati kutsi yini ndzaba.'
Umhlolo wami lo! Utsi kutawulunga nasengikhetselwa bangani? Sekumele ngitjelwe nguwe nyalo kutsi umngani wami lo ulungile, lowa akakalungi?' Wabuka sikhatsi Dan, wabona kutsi sesifikile sikhatsi labetsembisene kubonana ngaso naSikhuni. Waphuma wacondza elawini laSikhuni. Hluphekile wasala atisola atsi, 'Letintfo lengikhale ngato kuDan atinginiketi kuthula.'
SAMBA SIGABA B:
SIGABA C: LUHLELO NELULWIMI
UMBUTO 3
Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Dvukudvuku utababona sebaphuma lapha emantini bayowuhlala ngephandle etihlalweni leticetfukile. Bahlala kuto sakulala bese banatsa sinatfo sabo lesibandzako. Nawubabuka ngendlela labahleti ngayo uyababona kutsi betfwele lilundza. Nawutsi ulalele uve kukhala makhalekhukhwini, amtsatse amphendvule. Kushe ingevu kuhlekwe kube njeya. Uyatibonela nje nawe kutsi sikhatsi nesimo kuyabavumela phela labantfu.
Nabatsi nje bacala kudla boMganu nemkakhe, Mganu kumsuke kugula. Ashise wonkhe umtimba, buso buntjintje, ajuluke abe manti nte. Amangale Mganu kutsi sewunani. Acabange kutsi kungenteka lomfati sowumphambanisele lapha ekudleni. Pho vele bafati bayabasho kutsi abagangi!! Azimukelwe yinhloko manje Zinhle kutsi sekufute atsatse ini ayihlanganise nani. Pho-ke nemadvodza ayatetema.
Sekunjani sitsandvwa?' kubuta Zinhle asatfukile.
Kuncono ungiyise kadokotela.'
Zinhle acalacalate labaseceleni nabo ngoba afuna kucela lusito, agcine ngekuya kubo ngoba phela umntfwana longakhali ufela embelekweni. Ngekucwabita kweliso besebasesibhedlela. Zinhle wakubona kusibusiso kuhlala kwabo eceleni naleticumama.
Tsatsa sisho lesisetjentiswe kulomusho lolandzelako utakhele wakho umusho loveta kutsi uyasati kutsi sishoni.
Nawubabuka ngendlela labahleti ngayo uyababona kutsi batfwele lilunda.'
Kucondzisweni kulesicephu lesingenhla nakutsiwa:
Phindza ubhale lomusho, esikhundleni seligama lelidvwetjelwe ubhale mcondvophika walo.
Khokha umusho loneligama lethekniki uwubhale phasi bese udvwebela leligama.
Khetsa umusho munye locuketse imfundzisolite (inkhulumo letsatfwa njengeliciniso kepha ibe itsintsa imiva yalabanye) kulesicephu lesingenhla, bese uyasho kutsi uvumelana kangakanani nayo.
Umntfwana longakhali ufela embelekweni.'
UMBUTO 4
Fundza letheksthi lelandzelako ngekucaphelisisa kupelwa kwemagama nekusetjentiswa kwetiphumuti bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Kantsi tonkhe letifo letikhona tivelaphi ye make,' kubuta Siphelele. Unina amchazele kahle. Bantfu bayati ngobe letifo tiyandlondlobala bo! Live lihamba likhuluma ngato onkhe emalanga. Phakamani nivule emehlo nibuke!! Umeluleki uhlala asitjela kwekutsi sibolwa netifo ngalokusemandleni etfu. Phatsani tikhali nilwe netifo!
Bhala sinye saletifinyeto letikuletheksthi lengenhla ngalokugcwele bese usisebentisa emshweni. (Dvwebela lesifinyeto')
Faka timphawu letifanele kulomusho lolandzelako: 'Kantsi tonkhe letifo letingaka tivelaphi ye make,' kubuta Siphelele.
Cala lomusho lolandzelako ngekutsi, Umeluleki watsi, ...
Umeluleki uhlala asitjela kwekutsi sibolwa netifo ngalokusemandleni etfu.
Shano umsebenti wesabito selucobo lesidvwetjelwe kulomusho lolandzelako: Imihhalokati igcwele tona letimila.
Sijobelelo lesidvwetjelwe siletsa mcondvo muni kulomusho?
Sebentisa libito, umeluleki, emshweni lotakhele wona libe ngumentiwansombo.
Libito lelitsi, 'bodokotela', lingumfakela. Chaza loko lokwentiwe esicalweni salo kute lemukeleke eSiswatini.
Kuletheksthi lengenhla caphuna tibonelo tetento letitibonelo:
Imphambosi yekwentisisa
Imphambosi yekwentiwa
Kunemusho lomagalagala lokuletheksthi lengenhla. Tsatsa incenye yawo lengumusho lokhontile, losho sizatfu wakhe ngawo umusho lotakhele wona bese uyawudvwebela.
Kuletheksthi lengenhla khokha tibonelo taletindlela tesento letilandzelako:
Indlela lephocako
Indlela yesimo
SAMBA SIGABA C:
SAMBA:
